Het vermoeden van onschuld


Strikt genomen is er geen enkele wettelijke bepaling die de pers dwingt om 'het vermoeden van onschuld' van verdachten of beklaagden te respecteren. Dat is alleen een verplichting voor de overheid. Magistraten en politiemensen moeten een verdachte of beklaagde als onschuldig beschouwen tot hij veroordeeld is.

De rechtspraak dwingt de media echter om wel degelijk met het vermoeden van onschuld rekening te houden. In het belangrijke arrest Worm versus Oostenrijk van 29 augustus 1997 heeft het Europees Hof voor de Rechten van de Mens bevestigd dat ook journalisten het vermoeden van onschuld, zoals omschreven in artikel 6 van het Europees Verdrag tot Bescherming van de Rechten van de Mens, moeten respecteren, ook ten aanzien van publieke personen en politici. In de genoemde zaak had een Oostenrijkse journalist bezwarende artikelen gepubliceerd over een voormalige minister van Financiën, die moest terechtstaan voor een correctionele rechtbank, bestaande uit professionele en niet-professionele rechters. Maar daarmee had de journalist wel de kansen van de politicus op een eerlijk proces aanzienlijk verminderd en een soort pseudoproces gevoerd in de media. Dit dreigde het vertrouwen van het publiek in de rol van het gerecht te ondermijnen, aldus het EHRM.

De burgerlijke rechtscolleges leggen de pers op het vermoeden van onschuld in acht te nemen via artikel 1382 Burgerlijk Wetboek. Een onterecht bevonden beschuldiging kan dan worden beschouwd als een nadeel, dat aanleiding kan geven tot schadeloosstelling. Bij dit soort zaken houden de rechters ook rekening met de toon van de berichtgeving, het eventuele dooreenlopen van feiten en commentaar, de gebruikte titels en tussentitels, het gepubliceerde illustratiemateriaal.

Ook de klassieke journalistieke codes voorzien niet letterlijk in de plicht het vermoeden van onschuld te respecteren (de term is als dusdanig niet gebruikt in de twee deontologische codes, zie Deel 2, Hoofdstuk 1, Afd. 2, 2). Toch zijn alle journalisten zich ervan bewust dat ze hier een belangrijke verantwoordelijkheid hebben, en in de regel springen ze dan ook zeer voorzichtig om met het noemen van namen of het vrijgeven van beelden van verdachten of beklaagden. De deontologische plicht voor de journalist om het vermoeden van onschuld te respecteren, vloeit voort uit een combinatie van twee andere al vermelde formele plichten: respect voor de feiten (zie hoger, Hoofdstuk 2) en respect voor privacy (hoger, Hoofdstuk 3) (Verklaring van de Rechten en Plichten van de Journalist, plichten 1 en 5).

De meeste redactiecodes voorzien wel in uitzonderingen voor:

• verdachten die publieke figuren zijn en verdacht worden van feiten die te maken hebben met hun publieke bekendheid;
• verdachten in grote, maatschappelijk relevante dossiers;
• verdachten tegen wie grote verdenkingen bestaan en die een risico inhouden voor de samenleving (recidivisten, voortvluchtigen).